Runway Excursion
خروج (انحراف) غیر ارادی هواپیما از باند
در صنعت هوانوردی همواره عوامل خطرآفرین در کمین هستند تا آرامش زیبای پرواز را به هم بزنند و علاوه بر سرمایه هنگفت موجود در این صنعت، بزرگترین سرمایه مسافرین که جانشان باشد را نیز با خطر مواجه کنند.
جدیدترین آمار منتشر شده ازسوی سازمان بینالمللی هواپیمایی کشوری (ICAO) در ارتباط با مهمترین خطرات و عوامل بروز سانحه و حادثه در جهان نشان داده است که یکی از مهمترین عوامل بروز سوانح و حوادث، عاملی تحت عنوان خروج غیر ارادی از باند یا Runway Excursion میباشد که سالیانه خسارات سنگینی به صنعت هوانوردی وارد مینماید.
براساس آمار منتشر شده از سوی ایکایو، انحراف از باند، از نظر تعداد وقوع در رتبه اول، و از لحاظ بروز سوانح فاجعهآمیز، رتبه ششم را در بین انواع سوانح هوایی به خود اختصاص داده است، این آمار بر اساس اطلاعات جمعآوری شده از سال 1998 تا پایان سال 2007 میلادی به دست آمده است. در این آمار به طور میانگین، سالی 42 مورد و در مجموع 684 مورد انحراف از باند گزارش شده است. از مجموع فوق،455 مورد سانحه فاجعهآمیز (که اصطلاحا Accident نامیده میشود)، 108 مورد حادثه (Incident)، و 121 مورد نیز نزدیک به حادثه جدی اعلام شدهاند.( آمار فوق مربوط به هواپیماهایی میباشد که حداکثر وزن هنگام برخاستن آنها، بیش از 5700 کیلوگرم میباشد.)
انحراف از باند با توجه به اینکه در روی زمین و در سطح فرودگاهها اتفاق میافتد، به طور حتم خیلی خطرناکتر از حوادثی است که ممکن است در بخشهای دیگر پرواز هواپیما را تهدید نماید. انحراف (خروج غیرارادی) از باند زمانی روی میدهد که یک هواپیما بر روی باند (اصطلاحا) در حال دویدن برای خروج و یا بعد از نشستن و در حال کمکردن سرعت برای تاکسی باشد.
پروازی که در حال خروج میباشد میبایست ضمن دقت در حرکت مستقیم در راستای خط مرکزی باند، محاسبات خود را به نحوی انجام دهدکه تا قبل از رسیدن به فاصله استاندارد از انتهای باند به سرعت لازم رسیده و در موقعیت مناسب به پرواز درآید (عملکرد و سطح کارآیی هواپیما و نیز اطلاعات باند مورد استفاده را به نحو احسن بشناسد)، درحالتی دیگر میتوان این مساله را برای هواپیمایی که در حال ورود است بررسی نمود؛
پرواز ورودی نیز ضمن دقت در تنظیم مسیر فرود با راستای خط مرکزی باند (با استفاده یا بدون استفاده از دستگاهها) و امتداد آن بعد از برخورد چرخها با زمین، میبایست پیش از رسیدن به انتهای باند، سرعت خود را به سرعت مناسب برای تاکسی (با تسلط بر سطح عملکرد هواپیما که عبارتند از: نحوه ترمزگیری چرخ ها، شرایط پرواز جهت انجام AHSO (در صورت نیاز)، وزن هواپیما، وضعیت تعادل و.. و نیزآگاهی از نحوهی ترسیم منطقهی مانور فرودگاه که شامل آگاهی از Layout فرودگاه درحال استفاده و چیدمان باندها، ابعاد و شیب باند، انواع تاکسیویها و... میباشد) برساند.
خسارات و مشکلات
خروج هواپیما از باند میتواند انواع خسارتهای ممکن را به وجود آورد که از آن جمله میتوان به موارد ذیل اشاره نمود:
1) صدمه به هواپیما از قبیل شکستن پایه چرخها، صدمه به بدنه، موتورها و ....
2) صدمه به مسافرین در اثر تکانهای شدید.
3) برخورد هواپیما با موانع طبیعی احتمالی در کنار باند مثل درختها و یا برخورد به پستیها و یا بلندیهای خارج از باند.
4) برخورد هواپیما با عوامل زمینی فرودگاهی مانند ماشینآلات و خودروها.
5) برخورد هواپیما با هواپیماهای دیگر در سطح فرودگاه، که احتمالا بدترین و فجیعترین نوع انحراف از باند RWY Excursion میباشد.
6) بسته شدن باند (باندهای) فعال فرودگاه برای ساعتهای طولانی و....
مهمترین دلایل انحراف از باند
در ادامه بررسی مهمترین دلایل انحراف هواپیماها از باند به موارد ذیل دست مییابیم که عبارتند از:
1) دقت خلبان و عدم استفادهی وی از پشنهادات و اطلاعاتی که از سوی مراقبت پرواز (کنترل ترافیک هوایی) دریافت نموده است.
2) حداکثر وزن استاندارد هواپیما برای عملیات، مهمترین عامل پس از دقت خلبان، حداکثر وزن استاندارد هواپیما چه برای خروج وچه برای ورود میباشد، همانطورکه میدانید، در هنگام برخاستن هواپیما میبایست به سرعت مناسبی برسد تا بتواند شروع به کندن از زمین نماید و وزن بیش از حد استاندارد باعث میگردد تا هواپیما دیرتر به سرعت مجاز برسد و طول باند بیشتری را طی نماید، و در هنگام نشستن نیز اگر وزن هواپیما از حد مجاز برای نشستن بیشتر باشد، احتمال وقوع موارد زیر قوت می گیرد:
الف) انحراف چرخها از مسیر؛
ب) طی مسافت بیشتر برای رسیدن به سرعت مجاز برای تاکسی؛
ج) عدم ترمزگیری مناسب یا داغ شدن چرخها بر اثر ترمزگیری و…؛
3) طول باند مورد نیاز با توجه به عملکرد وقت هواپیما.
4) توجه به سرعتهای بحرانی (مشخص شده) هواپیما در ورود یا خروج.
5) شرایط مختلف آب و هوایی منطقه (باند پوشیده از یخ، آب، برف یا…؛ باد پشت،Gusty ، باد پهلو؛...)که از جمله مهمترین عوامل وقوع این حادثه در جهان است که بعدا به تفصیل به آن می پردازیم.
6) مناطق در اطراف یا انتهای باند مورد استفاده که توسط سازمانهای مختلف به ویژه ایکایو تعریف شدهاند.
7) وضعیت تجهیزات و سطح کارآیی هواپیما.
8) نداشتن ارتفاع مطلوب از منطقه آستانه ی باند (THR: Threshold) برای پروازهای ورودی . این امر موجب میشود تا طول مناسبی از باند در اختیار خلبان نباشد و در صورت داشتن ارتفاع بالا در ابتدای باند، طول باند در دسترس و مناسب برای نشستن تقلیل مییابد.
9) عدم توجه خلبان به نوتامهای صادر شده و مرتبط با شرایط باند و منطقه قبل از خروج از مبداء.
نقش سیستمهای عملیات فرودگاهی
درموارد فوق یکی از مهمترین عواملی که به سیستم عملیات فرودگاهی (مراقبت پرواز (کنترل ترافیک هوایی)، ایمنی زمینی و...)مرتبط میشود، اعلام صحیح شرایط آب و هوایی و نیز وضعیت ترمزگیری هواپیما بر روی باند مورد استفاده میباشد.
در کشور ما وضعیت باند (معمولا) بر اساس گزارش بازدید کنترلر و یک مامور از ایمنی زمینی (و معمولا) به وسیله یک خودروی سنگین انجام میپذیرد.
این بازدید و گزارش مربوط به آن نقش بسیار مهمی در سلامت پروازهای ورودی دارد، زیرا کوچکترین اغماض در وضعیت باند ممکن است سوانح دلخراشی بر جای گذارد.
آمار
درآمار ارایه شده درسال 1996، درحدود 75 درصد سوانح خروج غیرارادی از باند، در زمان لندینگ و 25 درصد باقی در هنگام خروج یا انصراف از خروج روی داده است؛ بررسی تک تک این آمار نشان دهندهی اینست که عدم شناخت و آگاهی از شرایط باند در هنگام نشستن دلیل مهمی در بروز این سوانح بوده است؛
در آماری که از مجمع جهانی خلبانها بر اساس گزارشات بهدست آمده، میتوان پی برد که تعداد انحرافات پرواز در روی باند خیس یا یخزده و پوشیده از نزولات جوی، ده برابر بیشتر از تعداد سوانح بر روی باند خشک و معمولی بوده است و باند پوشیده از نزولات میتواند تا دهها برابر احتمال بروز سانحه را بر روی باند افزایش دهد؛ این مساله نیز نشاندهندهی اهمیت گزارش مراقبت پرواز (کنترل ترافیک هوایی) دربارهی وضعیت ترمزگیری بر روی باند مورد استفاده و نیز توجیه خلبان به آن میباشد.
امید است واحدهای مختلف مرتبط با پرواز، هر کدام به نوبهی خود (و به تفصیل) به بررسی اطلاعات، دلایل و عوامل فوق بپردازند و در جهت بالا بردن ضریب ایمنی پرواز از آنها استفاده نمایند.
برگرفته شده از ماهنامه داخلی شرکت مادر تخصصی فرودگاههای کشور
با تشکر از مهندس خداپناه دولت آباد