پهپادها در یک نگاه
پهپادها (هواپیماهای بدون سرنشین)
پرنده هدایت پذیر از دور
تاریخچه و روند گسترش آنها
هر روزه با افزایش تعداد و تنوع پهپادها، کشورهای بیشتری در این زمینه به تحقیق و توسعه و فعالیت میپردازند.
به عقیده برخی هواپیماهای بدون سرنشین یا پهپاد پیش از برادران رایت وجود داشتند. شاید اولین پهپادها از سوی طرفین درگیر در جنگ داخلی آمریکا به کار رفته باشد. در آن جنگ، طرفین بالنهایی را با مواد منفجره پر میکردند و آنها را به آسمان میفرستادند؛ به امید اینکه این وسایل پرنده بر روی انبار مهمات و یا آذوقه دشمن بیفتد و منفجر شود.
از پهپادهابه عنوان یک ابزار استاندارد در جنگ بهرهبرداری میگردد زیرا به عقیده طراحان این نوع پرنده ها، استفاده و از دست دادن یک پهپاد نسبتا ارزانقیمت برای ماموریتهای شناسایی خطرناک به مراتب بهتر از به خطر انداختن جان یک خلبان و یک هواپیمای چند میلیون دلاری است.
سرگذشت این وسیله پر فراز و نشیب بوده است. یکی از مدیران سازنده پرنده افسانهای Bee Lightining Bugs Fire در دهه 1950، پهپاد را خون آشام فنآوری دفاعی نامید و گفت که برخی سعی میکنند جلوی این وسیله را بگیرند اما در نهایت پهپادها بر آنها فایق خواهند شد. این روند در تاریخ نمایشگاههای هوایی به چشم میخورد. در حالی که زمانی در این نمایشگاهها هیچ پهپادی حضور نداشت. چند سال بعد دهها شرکت نمونههای اولیه خود را به نمایش گذاشتند.
با اینکه در جنگ ویتنام از پهپاد Fire Bee استفاده فراوانی شد، میتوان جنگ خلیج فارس در دو دهه بعد را آغاز عصر حضور گسترده این نوع پرنده در استراتژی نظامی بسیاری از کشورها دانست. پهپاد پایونیر نیروی دریایی آمریکا نقش تعیین کنندهای در هدفگیری رزمناوها در جنگ خلیج فارس داشت. تاثیر آنها چنان بود که سربازان عراقی بعد از شنیدن صدای موتور دو زمانه کوچک این هواپیم ، انتظار یک بمباران ویرانگر را داشتند.
تنها یک دهه بعد، ایالات متحده نسلی از پهپادها را تولید کرد که نسبت به پهپادهای جنگ خلیج فارس همانند نسبت F/A22 به هواپیمای برادران رایت بود. با این حال در حالی که پهپادهای آمریکایی پریدیتور Predator ، Global Hawk شد و Shadow، و دیگر پهپادهای پیشرفته حد اعلای فن آوری پهپاد را نشان میدهند، اما این پرندهها تنها نیستند. حداقل چهل کشور دیگر در حال حاضر در زمینه پهپادها تحقیقات انجام میدهند و قصد دارند نیروهای خود را به آن مجهز کنند.
اروپا
وزارت دفاع بریتانیا در سال 2003 دو شرکت Thales و نورثروپ گرومن را برای فاز آخر از پروژه Watch keeper خود انتخاب کرد. این پرنده که به اختصار ISTAR ( Information Surveillance Target Acquisition Reconnaissance) نامیده میشود جزیی از برنامه 778 میلیون دلاری این کشور برای توسعه پهپادهای شناسایی است. این پروژه تنها یکی از 18 برنامه پهپادی است که هماکنون توسط بریتانیا در حال توسعه میباشند. بعضی دیگر از این برنامهها شامل پهپاد شناسایی هوایی کوتاه برد CSV-20 پهپاد شناسایی میدان نبرد فونیکس و پهپاد شناسایی هدف سویفت آی swift- eye میباشند.
در آلمان کار بر روی پهپاد تایفن/ موکه taifan /mucke ادامه دارد. این پهپاد که با هدف حمله و عملیات الکترونیک طراحی شده است یک رادار با دقت بالا از نوع k-band با طول موج میلیمتری حمل میکند و قرار است اهداف متحرک را شناسایی کند. آلمانها تاکنون پهپاد x-2000 را که با هدف مراقبت شناسایی و رهگیری هدف از نزدیک در میدان نبرد ساخته شده است در نیروهای خود بکار گرفتهاند. همچنین انتظار میرود پهپاد vtol سیماس seamos که با هدف شناسایی و رهگیری اهداف دریایی طراحی شده تا سال 2008 عملیاتی شود. این پروژهها تنها نمونههایی از حداقل نه پروژه این کشور در زمینه پهپاد میباشند. فرانسه با بیش از 25 برنامه یکی از فعالترین و مشتاقترین کشورها در زمینه توسعه پهپاد است. آزیموث azimuth و بیوردونbiodrone دو نمونه از پهپادهای سبکوزن و قابل حمل توسط افراد هستند. به غیر از این دو پهپاد فاکس tx و دراگون برای جنگ الکترونیک طراحی شدهاند و پهپادهای سروال sarohale و فروگیت frigate پهپادهایی با ارتفاع پرواز بالا و مداومت پرواز طولانی میباشند.
روسیه یکی از پیشگامان صنعت پهپاد است. در دهه شصت سالها پیش از آنکه آمریکاییها گلوبال هاوک را بسازند روسها پهپادی جاسوسی و فراصوت با ارتفاع پرواز بالا ساختند. این پهپاد یسترب –باز- نام داشت و در سال 1964 عملیاتی شد. بعد از فرو پاشی شوروی در ابتدای دهه نود تلاشهای این کشور در این زمینه متوقف شد اما در طی چند سال اخیر این کشور فعالیت خود در این زمینه را گسترش داده است. در حال حاضر حداقل 18 پروژه پهپاد در روسیه در جریان است. معروفترین این پروژهها آلباتروس albatross و استر کوزا strekoza هستند که با هدف تجسس و کنترل محیط زیست میباشند. همچنین پهپاد چندمنظوره ka- 137 با بالهای گردان نمونههای دیگر از برنامههای این کشور میباشد. بعلاوه انتظار میرود اولین پهپاد رزمی روسیه korshun tu-300 باشد که میتواند در ارتفاع کم و با سرعت بالا پرواز کند. به غیر از این موارد کارخانه هواپیماسازی سوخو در حال کار کردن بر روی پهپادهایی با تواناییهای پریدیتور predator و گلوبال هاوک میباشد. دیگر کشورهای اروپایی نیز در این زمینه فعالیتهایی انجام میدهند. برای مثال شرکت سیمی کان رو تور کرفت simicom roto craft نروژ در حال کار کردن بر روی پهپادی است که بتواند همزمان از توانایی نشست و برخاست عمودی بالگرد و سرعت بالای حرکت هواپیماهای بالثابت بهرهمند شود.
خاورمیانه
یکی از کشورهای خاورمیانه که در زمینه پهپادها فعالیت گستردهای دارد ترکیه است. در حال حاضر حداقل شش برنامه شامل ساهین sahin (بلند برد و با مداومت بالا) سرچه serce (میانبرد)و uav-xi کوتاهبرد در این کشور در جریان است.
ایران به عنوان یکی دیگر از کشورهای مهم منطقه فعالیت نسبتا گستردهای در زمینه توسعه پهپادهای تهاجمی و چندمنظوره دارد. این کشور که برنامه خود در این زمینه را از زمان جنگ با عراق در دهه هشتاد آغاز کرده هماکنون چندین نوع پهپاد ازجمله پهپادهای مهاجر 1 و 2 و 3 و 4 و همچنین ابابیل را در اختیار دارد.
آسیا
در حالی که بیشتر توجهات و نگرانیها در جنوب آسیا بر مساله هستهای بین هند و پاکستان متمرکز شده هر دو کشور برنامههای گستردهای را در زمینه توسعه هواپیماهای بدون سرنشین دنبال میکنند. هند با پهپاد شناسایی تجسس و رهگیری هدف نیشانت nishant و مدل پیشرفته لا کشیا lakshya برنامه خود را دنبال میکند و پاکستان در حال توسعه مدل دریایی پهپاد بال دلتای نیشان nishan mk است.
هند علاوه بر پیگیری برنامههای خود پهپادهای search I, II و هرون 2 HERON-2 (بلند برد با مداومت پرواز بالا در ارتفاع متوسط) و هارپی harpy (ضد رادار) را خریداری کرده است. ژنرال محمد یوسف خان توسعه و تهیه پهپادها را برای پاکستان بسیار حیاتی میداند و گفته است که پاکستان علاوه بر پیگیری برنامههای خود به احتمال زیاد چند ده پهپاد پردیتور از آمریکا خواهد خرید.
در حالی که بیشتر فعالیتهای ژاپن در زمینه پهپاد روی جنبههای تجاری آن متمرکز شده نیروهای دفاعی ژاپن یک فروند پهپاد عمود پرواز و vtol در اختیار دارد. این کشور تحقیقات خود را بیشتر بر روی میکرو پهپادها با اهداف تجاری و دفاعی متمرکز کردهاند.
وضع در کره جنوبی نیز تقریبا به همین شکل است. صنایع هوافضای این کشور دو پهپاد مراقبت و شناسایی به نامهای doyosae trvp-1 و night intruder 300 ساخته است. کره جنوبی در چندین پروژه دیگر نیز سرمایهگذاری کرده است. اخیرا با بالا گرفتن تنشها بین دو کره، کره جنوبی تصمیم گرفته تا چند فروند پهپاد گلوبال هاوک نیز خریداری کند.
در نقطه مقابل کره شمالی در حال توسعه برنامه پهپاد خود میباشد و در عین حال گزارش شده که چند فروند پهپاد تاکتیکی شناسایی dr-3 reys ساخت کشورهای مستقل مشترک المنافع cis را از کشوری در خاورمیانه خریداری کرده است.
چین نیز اخیرا به پهپادها علاقهمند شده و سرمایهگذاری خود در این زمینه را افزایش داده است. اولین سری پهپادهای چین به نام چنگ هنگ chang hong بر اساس پهپاد فایربی firebee ایالات متحده ساخته شد که در طی جنگ ویتنام به دست این کشور افتاد. این پهپاد بعدها با اصلاحاتی از جمله افزودن gps مورد استفاده قرار گرفت. یکی دیگر از پهپادهایی که چین روی آن کار میکند گویژو guizhou wz-2000 است که می توان آنرا به هواپیمای بدون سرنشینی با قابلیت پرتاب بمب تبدیل کرد.
ایالات متحده آمریکا
ارتش آمریکا در زمینه تحقیق، توسعه تولید و استفاده از پهپاد در جهان رتبه اول را دارد. هماکنون حداقل شصت برنامه از میکرو پهپادهای بالزن گرفته تا پهپادهای غول پیکر گلوبال هاوک در این کشوردر جریان است.
در سالهای اخیر سرمایهگذاری در صنعت پهپاد رشد چشمگیری داشته است. از سال 2002 به 2003 بودجه خرید وزارت دفاع از 716 میلیون دلار به 1.2 میلیارد دلار افزایش یافت و تا سال 2005 این رقم به 2 میلیارد دلار رسید. از سویی دیگر کنگره آمریکا از ارتش خواسته است تا بجای موشک بر روی پهپادهای مجهز به سلاحهای هوشمند متمرکز شود. در همین حال برنامههای تحقیقاتی گستردهای نیز در جریان است. یکی از این برنامهها هدایت بیش از سه پهپاد رزمی توسط یک خلبان است که در هواپیمایی در ارتفاعی فراتر از تیررس موشکهای پدآفند دشمن قرار دارد.
وظیفه جدید خلبانان
نقش تعیین کننده پهپادها در دو جنگ اخیر در عراق و افغانستان شرایط کنترلکنندگان این وسایل را نیز ارتقا داده است. این مساله برای خلبانان پهپادها اهمیت زیادی دارد زیرا آنها از بین خلبانان فعال جنگنده بمبافکن و ترابری نیروی هوایی انتخاب میشوند. تا پیش از این خلبانان از اینکه برای دو سال در خدمت ناوگان پهپاد باشند احساس ناراحتی میکردند زیرا تصور میکردند که این زمان به سیر اصلی آنها لطمه میزند. در حال حاضر چنین وضعی نیست و ساعات پرواز خلبانی با پهپاد نیز برای آنها منظور میگردد و خلبانان متوجه شدهاند که این تجربه به آنها کمک هم میکند.
دیگر ماموریتها
از پهپادها میتوان برای ماموریتهای غیرنظامی و نیمهنظامی نیز بهره برد .به عقیده بسیاری، از پهپاد برای ماموریتهای گشتزنی درون مرزی و کنترل هوایی نیز میتوان بهره برد هر چند که بعضی دیگر این مساله را منافی با حفظ حریم خصوصی افراد میدانند.
به غیر از گارد ساحلی ایالات متحده گشت مرزی ایالات متحده نیز در پی بکارگیری پهپاد در اجرای ماموریت خود است. به غیر از این پهپادها برای ماموریتهای کاملا غیرنظامی مانند انجام تحقیقات در مورد تغییرات جوی و تشعشعات در ارتفاعات بالا نیز به کار میرود . تعدادی دیگر از کاربردهای بالقوه این وسیله کنترل خطوط لوله کنترل ترافیک دریایی زمینی و هوایی و حتی حفاظت از سازمانهای بزرگ میباشد.
همکاریهای مشترک
با توجه به توسعه برنامههای جدید و متنوع در نقاط مختلف دنیا و همچنین رشد خرید این وسایل در سطح بینالمللی انتظار میرود که کشورهای همپیمان در زمینه توسعه پهپاد همکاریهای خود را گسترش دهند و حتی دست به تولید محصول مشترک بزنند. د راین راستا برای مثال تاکنون مدیر برنامه پهپاد watchkeeper بریتانیا برای مقالات ایالات متحده در مورد این پرنده اطلاعاتی ارایه کرده و آنها را با نیازها و تواناییهای گلوبال هاوک برای کمک به پیشبرد برنامه یورو هاوک آلمان پشتیبانی کردهاند. در واقع این کشور سعی دارد راهی برای همکاری مشترک با آلمان باز کند.
در حال حاضر تحقیقات ایالات متحده بر روی پهپادها شامل فنآوریهای آینده نیز میشود که بعضا برای همپیمانان این کشور نیز جالب است برای مثال مداومت پرواز بیشتر با کاهش وزن سوخت مصرفی در این راستا شرکت بویینگ با به کارگیری نوعی پیل سوختی که در صنعت خودرو سازی توسعه یافته سعی دارد نیروی پیشرانه نوعی پهپاد نیز با همین هدف در دست طراحی و ساخت میباشند. تمامی این سرمایهگذاریها و پیشرفتها نویدبخش حضور موثرتر این وسیله در جنبههای مختلف نظامی و غیرنظامی در آینده خواهند بود و مطمئنا این وسیله جز لاینفکی از فردا خواهد بود.
تلاش فرانسه برای تولید پهپاد رزمی رادار گریز با آغاز کار مهندسین برای طراحی جزییات این پرنده جدی شد. نام این پهپاد نورون neuron است. برای شش کشور پشتیبان این برنامه نورون گامی برای فهمیدن کاربردهای چنین پرنده ای است. برای صنعت نورون فرصتی برای حفظ فاصله با رقباست.
به گفته دست اندرکاران این پروژه نمونههای آمریکایی و انگلیسی احتمالا پیشرفتهتر از نورون هستند اما با توجه به تمایل روزافزون استراتژیستها به پهپادهای رزمی اروپا بالاخره خود را به عنوان یک رقیب جدی مطرح خواهد کرد. در واقع مسوولین این اتحادیه از هماکنون تصمیم دارند برنامه ده ساله توسعه این پهپاد را گسترش دهند به امید اینکه تواناییهای بالقوهای برای آن پیدا کنند.
بازار کنونی هواپیماهای بدون خلبان هر سال اشباعتر میشود. به نظر شرکتکنندگان در کنفرانس بینالمللی هواپیماهای بدون خلبان در آستانه شروع فعالیت سالن بینالمللی در لوبورژه این صنعت در 10 سال آینده بیشتر از میلیاردها دلار ارزش خواهد داشت. در سالهای اخیر شرکتهای روسی نیز به موازات شرکتهای دپگر حضور فعالتری در بازار هواپیماهای بدون سرنشین داشتهاند. یکی ازآنها شرکت سهامی عام "دفتر طراحی""لوج" از شهر ریبینسک میباشد که در سالن maks-2005 مجموعه کاوشگر هوایی "تیپچاک" را عرضه داشت.
موسسهای که 28 اوت، 50 ساله میشود به طور اتفاقی تصمیم به ساخت چنین مجموعهای نگرفته است."لوچ " دارای تجربه فراوان در طراحی و ساخت دستگاههای پیچیده هواپیما میباشد.
به طور مثال اندازهگیرهای دوپلر ساخت این موسسه روی خیلی از هواپیماهای جنگی و مسافربری ساخت روسیه (tu-22m tu-160 an-124 an-70 su-25t su-27m yak-42 il-60 su-34 ,…) نصب شده است.
برای اولین بار هواپیماهای بدون خلبان "تیپچاک" بطور گستردهای در پنجمین سالن بینالمللی هوا فضا "گلنژیک 2004" در معرض نمایش عموم قرار گرفت. ارایه و نمایش دستگاه مزبور پدیده مهم و چشمگیر این سالن بود و انعکاس قابل توجهی در بین متخصصان و نیز در مطبوعات به وجود آورد.
ساخت هواپیماهای بدون خلبان به خاطر تجربه فراوان امکانپذیر شد تجربهای که توسط متخصصین دفتر طراحی "لوچ" در طراحی خطوط رادیویی کنترلی و هدفیابی هواپیماهای جنگی کنونی همچنین پایگاههای علمی ایجاد شده کسب شد.
بخش اصلی سیستم- مجموعه "تیپچاک" تشکیل شده از یونیت کنترل زمینی وسیله نقلیه پرتاب همراه با 6 فروند هواپیمای بدون خلبان پرتاب کننده پنوماتیک و ماشینهای سختافزاری واقع در روی شاسی با قابلیت cross-country"کاماز". مجموعه"تیپچاک"برای هدایت کاوشگر هوایی در هر وقت از زمان توسط دستگاههای تلویزیونی و مادون قرمز در فاصلههای حداقل 7 کیلو متری تعبیه شده است.
تصاویر ویدیویی گرفته شده توسط کانال رادیویی برای نرمافزارهای اطلاعاتی (data ware) عملیات و کنترل بخشهای توپخانهای و دیگر بخشهای (فرعی) نیروی زمینی در عمق تاکتیکی مخابره میشود. امکانات هواپیماهای بدون خلبان هدایت کاوشگر هوایی با سرعت پرواز 200-90 کیلومتر در ساعت در مدت زمان حداقل 2 ساعت را امکانپذیر میسازد.در این حالت دقت تعیین مختصات اشیا کمتر از 50 متر است. به عنوان موتور (power-plant ) از یک موتور پیستونی با قدرت 13 اسب بخار وزن بار مفید 14.5 کیلوگرم استفاده شده است. از جمله ویژگیهای هواپیماهای بدون خلبان "تیپچاک" استفاده از خطوط رادیویی با سرعت بالا و مقاوم نسبت به پارازیت برای کنترل و در یافت تصاویر ویدیویی سطح پیشرفته پروسههای آمادگی به صورت خودکار و پرواز هواپیماهای بدون خلبان در مسیر دریافت و پردازش اطلا عات استفاده از تکنولوژیهای جدید برای پردازش تحرک خوب و مستقل بودن در کاربرد است.
موارد فنی استفاده شده در مجموعه "تیپچاک" میتوانند در سایر دستگاههای پروازی برای مانیتورینگ سطوح زمین و آب مورد استفاده قرار گیرند. آنها این امکان را میدهند تا وضعیت بناهای شهری لولههای نفتی مناطق صنعتی آبی "نواحی حادثهای"کنترل مرزهای آبی و خاکی مورد ارزیابی قرار گیرد. ایمنی بالا و کاربرد چندباره این هواپیما به دلیل کاربرد پرتابگر پنوماتیک هنگام استارت و همچنین چتر در هنگام فرود میباشد. دستگاه پرنده در دو سیستم میتواند عمل کند – به طور مستقل با برنامه مشخص یا توسط فرمانهای رادیویی اپراتور اویونیک کنترل زمینی در این حالت در هوا میتوان دو فروند دستگاه "تیپچاک" بطور همزمان قرار داد.
در حال حاضر شرکت سهامی عام "دفتر طراحی" "لوچ" فعالیتهایی از جمله ساخت سیستمهای رادیو الکترونیک ارتباطات هوایی سیستمهای الکترونیکی کنترلی دستگاه های گازی-انرژی با توان بالا گیرندههای صوتی برای اندازهگیری سرعت طولی و عرضی کشتیهای دریایی و رودخانهای و غیره را طراحی میکند.
برگرفته شده از ماهنامه داخلی شرکت مادر تخصصی فرودگاههای کشور
با تشکر از مهندس خداپناه دولت آباد